استیک کاردانو؛ چرا ADA در کیف پول شما قفل نمی‌شود؟

استیک کاردانو دارایی شما را در هیچ قراردادی به امانت نگه نمی‌دارد. وقتی موجودی خود را واگذار می‌کنید، سکه‌ها از حساب شما بیرون نمی‌روند. شبکهٔ کاردانو بر پایهٔ الگوریتم اجماع اثبات سهام با نام Ouroboros ساخته شده است. در این چارچوب، استخرها وظیفهٔ تولید بلاک را بر عهده دارند. شانس هر استخر برای ساختن بلاک جدید، با میزان سهمی که به آن تکیه کرده بالا می‌رود. فرآیند واگذاری فقط با صدور یک گواهی واگذاری انجام می‌گیرد. این گواهی به پروتکل اعلام می‌کند که وزن سکه‌های درون نشانی شما هنگام قرعه‌کشی ساخت بلاک، به پای کدام استخر نوشته شود.

سکه همیشه در تصرف شما می‌ماند چون معماری حساب در این بلاک‌چین، دو کلید جداگانه تعریف کرده است. کلید خرج کردن فقط در اختیار مالک کیف پول است و هیچ تراکنشی بدون امضای آن به جریان نمی‌افتد. واگذاری قدرت سهام به استخر، تنها با کلید سهام انجام می‌شود. گردانندگان استخر دسترسی به سکه‌های شما ندارند و توان جابه‌جا کردن موجودی‌تان هرگز به دیگری منتقل نمی‌شود. ماهیت این سازوکار با استخراج هم تفاوت بنیادین دارد و اگر بخواهید جزئیات فنی این دو رویکرد را بسنجید، بررسی تفاوت ماینینگ و استیکینگ دید بهتری از نحوهٔ تأمین امنیت شبکه به دست می‌دهد. برای درک تفاوت این شیوه با روال عمومی در سایر بلاک‌چین‌ها می‌توانید مطلب استیکینگ چیست را هم بررسی کنید. هر لحظه که بخواهید، سکه‌هایتان را خرج می‌کنید یا به آدرس دیگری می‌فرستید.

ساختار واگذاری در کاردانو هیچ مرحله‌ای تحت عنوان دورهٔ قفل، مهلت آزادسازی (unbonding) یا جریمهٔ slashing ندارد. در مستندات رسمی توسعه‌دهندگان کاردانو تصریح شده است که دارایی واگذارشده در هیچ موقعیتی به خطر نمی‌افتد. اگر استخر خاموش شود، ارتباط اینترنتی ناپایداری داشته باشد یا در ساخت بلاک خطا کند، هیچ جریمه‌ای از اصل موجودی شما کم نمی‌شود. بدترین نتیجه برای کاربر این است که استخر برای آن دوره بلاکی ثبت نکند و در نتیجه پاداش آن بازه به صفر برسد، اما یک واحد از اصل موجودی کیف پول کاسته نمی‌شود.

در شبکه‌های دیگر وضعیت فرق می‌کند. برای نمونه در استیک کردن اتریوم کسی که خودش اعتبارسنج راه می‌اندازد باید اتر را درون قرارداد سپرده قفل کند، در صف‌های ورود و خروج منتظر بماند و اگر رفتاری خلاف پروتکل داشته باشد، بخشی از سپرده‌اش با slashing سوزانده می‌شود. همین قفل شدن دارایی دلیل پیدایش لیکوئید استیکینگ است؛ توکن‌هایی که برای دارایی قفل‌شده نقدشوندگی می‌سازند. در کاردانو چون سکه از کیف پول جابه‌جا نمی‌شود و هیچ قفلی در پروتکل نیست، کاربر عادی به چنین توکنی نیاز ندارد و هر لحظه به دارایی اصلی خود دسترسی دارد.

تقویم پردازش‌ها در شبکهٔ کاردانو به بخش‌های مساوی تقسیم شده است که به آن epoch می‌گویند. هر epoch پنج روز طول می‌کشد. در نخستین واگذاری، کلید سهام کیف پول باید روی دفترکل ثبت شود. این فرآیند مستلزم پرداخت ۲ ADA به‌عنوان ودیعه است. این رقم هزینهٔ خدمات نیست و ناپدید نمی‌شود، بلکه نوعی امانت است که هر زمان واگذاری را لغو و کلید را از ثبت خارج کنید به کیف پولتان برمی‌گردد.

پاداش با یک سازوکار پنج‌مرحله‌ای پرداخت می‌شود. در دوره‌ای که اقدام می‌کنید، گواهی واگذاری درون شبکه ثبت می‌شود. در دورهٔ بعدی پروتکل از وزن سهام شما یک عکس فوری برمی‌دارد. در سومین دوره استخر بر پایهٔ همان سهم ثبت‌شده مجاز به ساخت بلاک می‌شود. چهارمین دوره صرف محاسبهٔ سهم سود مشارکت‌کنندگان می‌شود و در پنجمین دوره پاداش به حساب پاداش واگذارکنندگان واریز می‌شود. در نتیجه رسیدن نخستین پاداش حدود ۱۵ تا ۲۰ روز طول می‌کشد، اما بعد از این انتظار اولیه، محاسبه و توزیع سود بدون وقفه در پایان هر پنج روز تکرار می‌شود. برخی راهنماها، حتی راهنمای بعضی کیف پول‌ها، این تأخیر ابتدایی را به اشتباه دورهٔ قفل می‌نامند. در تمام این روزها موجودی شما نقد است و بدون مانع انتقال می‌یابد. اگر ADA بیشتری بخرید و به همان کیف پول بفرستید، پروتکل آن را از عکس فوری بعدی خودکار جزو سهم واگذارشده به همان استخر حساب می‌کند. عوض کردن استخر هم فقط یک تراکنش تازه است و صفی ندارد.

پاداش دریافتی هر کاربر رابطهٔ تنگاتنگی با مختصات فنی و مالی استخری دارد که انتخاب می‌کند. کل درآمد یک استخر در پایان هر دوره با ترتیب خاصی تقسیم می‌شود. ابتدا مبلغی به عنوان هزینهٔ ثابت استخر کسر می‌شود و به حساب گرداننده می‌رود. پس از آن درصدی تحت عنوان مارجین از ماندهٔ پاداش برداشته می‌شود. آنچه در پایان باقی می‌ماند، به تناسب سهم میان واگذارکنندگان پخش می‌شود.

حداقل هزینهٔ ثابت با پارامتری به نام minPoolCost تنظیم می‌شود که در epoch شمارهٔ ۶۵۷ (مهر ۱۴۰۵) معادل ۱۷۰ ADA در هر epoch است. این مبلغ از کل پاداش استخر کم می‌شود، نه جداگانه از سهم هر نفر؛ به همین دلیل در استخرهای کوچک بخش بزرگ‌تری از پاداش را می‌بلعد و بازده را پایین می‌آورد. پارامتر دیگری به نام k تعداد بهینهٔ استخرهای کل شبکه را روی ۵۰۰ عدد نگه می‌دارد. سقف اشباع با تقسیم کل سهام شبکه بر عدد ۵۰۰ به دست می‌آید که در مهر ۱۴۰۵ رقمی نزدیک به ۷۸ میلیون ADA است. استخری که از مرز اشباع فراتر برود پاداش بیشتری از پروتکل دریافت نمی‌کند و پاداش هر ADA در آن کم می‌شود. پس بزرگ‌ترین استخر لزوماً بهترین نیست. پیدا کردن بهترین استخر استیک کاردانو مستلزم ارزیابی دقیق همین شاخص‌هاست. سامانه‌های تحلیل داده نظیر pool.pm، Cexplorer یا AdaStat این ارقام را به تفکیک استخرها شفاف می‌کنند تا کاربر با چشم باز تصمیم بگیرد.

مجموع پرداختی‌های شبکه به مشارکت‌کنندگان از دو منبع شکل می‌گیرد. بخش اول کارمزد تراکنش‌های درون همان دورهٔ پنج‌روزه است. بخش دوم از حساب ذخیره برداشت می‌شود که بخشی از عرضهٔ حداکثری ۴۵ میلیارد ADA است و هنوز وارد گردش نشده است. در هر epoch نزدیک به ۰٫۳ درصد از باقی‌ماندهٔ ذخیره برداشت می‌شود، ۲۰ درصد آن به خزانهٔ شبکه (treasury) می‌رود و ۸۰ درصد باقی‌مانده به پاداش استیکینگ اختصاص می‌یابد.

در epoch شمارهٔ ۶۵۷ (مهر ۱۴۰۵) حدود ۶٫۱ میلیارد ADA در حساب ذخیره باقی است. به دلیل کوچک شدن پیوستهٔ این ذخیره، نرخ سود استیک کاردانو در طول زمان سیر نزولی دارد. بر اساس آمار epoch شمارهٔ ۶۵۵ در شهریور ۱۴۰۵، کل پاداش آن دوره حدود ۶٫۱۷ میلیون ADA روی حدود ۲۱٫۴ میلیارد ADA سهام فعال بود؛ یعنی بازده سالانهٔ شبکه پیش از کسر هزینهٔ استخرها کمی بیش از ۲ درصد. سایت Staking Rewards هم در همین زمان حدود ۲٫۰۷ درصد نشان می‌دهد. همین شاخص در اردیبهشت ۱۴۰۴ حدود ۲٫۶ درصد بود. ارقامی مثل سود ثابت ۵ درصدی یا «سود تضمینی» با وضعیت امروز بلاک‌چین کاردانو انطباق ندارد. پاداش همیشه بر حسب ADA محاسبه می‌شود و ارزش تومانی آن برابر قیمت دلاری ADA ضرب در نرخ تتر است و با قیمت کاردانو و نرخ تتر بالا و پایین می‌رود. پاداش‌ها خودکار در حساب پاداش (reward account) شما جمع می‌شوند، جزو سهم واگذارشده حساب می‌شوند و مرکب می‌شوند؛ اما برای خرج کردنشان باید آن‌ها را برداشت (withdraw) کنید.

هاردفورک Plomin در ۱۰ بهمن ۱۴۰۳ (۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۵) فعال شد و حاکمیت غیرمتمرکز کاردانو را کامل کرد. این تغییر رویهٔ برداشت پاداش استیک را عوض کرد. پاداش واگذاری همانند گذشته محاسبه می‌شود، در حساب پاداش شما جمع می‌شود و خودکار مرکب می‌شود. با این حال خارج کردن و انتقال این سود نیازمند تعیین تکلیف رأی است.

برداشت از حساب پاداش مشروط به این است که کلید سهام، قدرت رأی خود را هم واگذار کرده باشد. کاربر باید حق رأی خود را به یک نمایندهٔ رأی (DRep) بدهد، یا یکی از دو گزینهٔ از پیش تعریف‌شده، یعنی «همیشه ممتنع» (Always Abstain) یا «همیشه عدم اعتماد» (Always No Confidence)، را فعال کرده باشد. این کار ارتباطی با تغییر استخر تولید بلاک ندارد و دارایی شما را جابه‌جا نمی‌کند. پاداش جمع‌شده هم از بین نمی‌رود؛ فقط تا آن زمان قابل برداشت نیست. اگر نرم‌افزار کیف پول هنگام خروج پاداش پیام خطا فرستاد، باید وضعیت بخش حاکمیت را بررسی کنید. کاربرانی که تمایلی به شرکت در رأی‌گیری‌های شبکه ندارند، گزینهٔ ممتنع را انتخاب می‌کنند تا امکان برداشت فعال شود.

استفاده از کیف پول غیرامانی، یعنی کیف پولی که کلیدهایش دست خودتان است، مسیر مستقیم استیک است. استیک کاردانو در تراست ولت از بخش استیکینگ و با انتخاب ADA انجام می‌شود؛ در آنجا پس از باز کردن فهرست اعتبارسنج‌ها، استخر مد نظرتان را برمی‌گزینید. راهنمای رسمی تراست ولت حداقل موجودی را ۴ ADA اعلام کرده است و توصیه می‌کند کمی ADA اضافه برای کارمزد شبکه نگه دارید. تراست ولت از اردیبهشت ۱۴۰۴ (مه ۲۰۲۵) بخش وضعیت رأی را هم در تنظیمات خود گنجانده است تا بتوانید گزینه‌های واگذاری به نماینده، ممتنع یا عدم اعتماد را پیش از برداشت سود انتخاب کنید.

در نرم‌افزارهای تخصصی مثل Yoroi و Daedalus هم روند کار مشابه است، چون واگذاری فقط از یک کیف پول ارز دیجیتال با کلیدهای شخصی ممکن است. سکه‌هایی که در حساب کاربری صرافی‌ها نگهداری می‌شوند کلید سهامشان دست صرافی است؛ شما خودتان واگذاری انجام نمی‌دهید و اینکه آن ADA پشت چه استخری است یا سودی دارد، به سیاست همان صرافی بستگی دارد. برای واگذاری آزاد و بدون واسطه، کاربران دارایی خود را به یک آدرس شخصی منتقل می‌کنند. اگر از طریق پلتفرم التکس قصد خرید کاردانو و سپس واگذاری مستقل آن را دارید، آن را از صفحهٔ برداشت به آدرس کاردانوی کیف پول خودتان بفرستید؛ شبکه و کارمزد برداشت را همان صفحه نشان می‌دهد.