اسپرد چیست؟ چرا قیمت خرید و فروش ارز دیجیتال در صرافی با هم فرق دارد

در هر بازار مالی، دو قیمت هم‌زمان برای هر دارایی وجود دارد. قیمت خرید یا همان Bid بالاترین قیمتی است که یک خریدار در لحظه حاضر است بپردازد. در طرف مقابل، قیمت فروش یا Ask پایین‌ترین رقمی است که یک فروشنده در همان لحظه حاضر است قبول کند. به فاصلهٔ میان این دو نرخ، اسپرد در ارز دیجیتال می‌گویند. اسپرد برای هر کسی که می‌پرسد ترید چیست اولین هزینه‌ای است که باید بشناسد. وقتی می‌خرید، دارایی را به قیمت Ask می‌خرید. هنگامی که قصد فروش دارید، دارایی خود را به قیمت Bid واگذار می‌کنید. در نتیجه، قیمتی که با آن می‌خرید همواره از قیمتی که با آن می‌فروشید بالاتر است.

قیمت میانه میانگین ریاضی بهترین قیمت خرید و بهترین قیمت فروش است. اسپرد را به دو شیوهٔ مطلق و درصدی بیان می‌کنند. اسپرد مطلق از تفریق نرخ Bid از نرخ Ask حاصل می‌شود و اسپرد درصدی نتیجهٔ تقسیم اسپرد مطلق بر قیمت میانه، ضرب در عدد صد است. ارزی فرضی با عددهای گرد را در نظر بگیرید که Bid آن ۹۹ واحد و Ask آن ۱۰۱ واحد باشد. در این مثال فرضی، اسپرد مطلق ۲ واحد، قیمت میانه ۱۰۰ واحد و اسپرد درصدی معادل ۲ درصد خواهد بود.

همین را در صرافی دلار و طلافروشی هم می‌بینید؛ تابلوی قیمت دو نرخ جداگانه برای خرید و فروش نشان می‌دهد. فاصلهٔ میان این دو عدد همان اسپرد است. معامله‌گری که اقدام به تبدیل تتر به دلار کاغذی می‌کند، این فاصله را دو بار، یک بار در تبدیل دارایی دیجیتال و بار دیگر در بازار نقدی اسکناس می‌بیند.

کارمزد صرافی درصدی مشخص از ارزش معامله است که پلتفرم بابت ارائهٔ خدمات کسر می‌کند و در جدول کارمزدها به روشنی اعلام می‌شود. اسپرد جایی اعلام نمی‌شود، چرا که در دل خود قیمت نشسته است. در یک رفت‌وبرگشت، یعنی خرید و فروش فوری یک دارایی، معامله‌گر ناچار است هر دو هزینه را هم‌زمان بپردازد.

همان مثال فرضی را با کارمزد ۰٫۲ درصد برای هر طرف در نظر بگیرید؛ این نرخ هم فرضی است و به هیچ صرافی خاصی تعلق ندارد. اگر یک واحد دارایی فرضی را با قیمت ۱۰۱ بخرید، با احتساب کارمزد ۰٫۲ درصدی حدود ۱۰۱٫۲ واحد می‌پردازید. اگر در همان لحظه تصمیم به فروش بگیرید، به قیمت ۹۹ می‌فروشید و پس از کسر کارمزد ۰٫۲ درصدی، حدود ۹۸٫۸ واحد دریافت می‌کنید. فاصلهٔ میان مبلغ پرداختی و دریافتی حدود ۲٫۴ واحد می‌شود که نزدیک به ۲٫۴ درصد از قیمت میانه است، بی‌آنکه قیمت بازار ذره‌ای تکان خورده باشد. از این مقدار، ۲ درصد مربوط به اسپرد و ۰٫۴ درصد حاصل مجموع کارمزد صرافی در دو طرف معامله است. قیمت دارایی باید دست‌کم به همین اندازه بالا برود تا معامله تازه به نقطهٔ سربه‌سر برسد. هر معامله، چه در قالب پوزیشن لانگ و شورت و چه یک خرید سادهٔ اسپات، از همان لحظهٔ نخست به اندازهٔ فاصلهٔ اسپرد در زیان شروع می‌شود.

دریافت‌کنندهٔ این فاصلهٔ قیمتی به مدل معاملات بستگی دارد. در بازارهایی که با دفتر سفارش کار می‌کنند، صرافی اسپرد را تعیین نمی‌کند. قیمت‌ها بر اساس سفارش‌های محدود کاربران و بازارسازها روبه‌روی هم قرار می‌گیرند و درآمد صرافی از معامله همان کارمزد است. برای کسی که می‌خواهد بداند معامله اسپات چیست، دفتر سفارش بازار اسپات نمونهٔ روشن همین ساختار است. در مدل خرید و فروش سریع، پلتفرم دو قیمت خرید و فروش را خودش اعلام می‌کند و فاصلهٔ آن‌ها ممکن است حاشیهٔ سود پلتفرم را هم در بر بگیرد. عبارت «بدون کارمزد» تنها نشان می‌دهد یکی از دو هزینه صفر شده است، نه هر دو. برای مقایسهٔ دقیق پلتفرم‌ها باید مبلغ نهایی رفت‌وبرگشت را سنجید، نه فقط درصد جدول کارمزد را. در التکس هم مبلغ نهایی سفارش را پیش از تأیید در صفحهٔ معامله می‌بینید.

اسپرد عددی ثابت نیست و نقدشوندگی بازار را بازتاب می‌دهد. عمق بازار اصلی‌ترین عامل است. هرچه سفارش‌های بیشتری در نزدیکی قیمت فعلی ثبت شده باشد، اسپرد فشرده‌تر خواهد بود. شرکت داده‌های بازار کایکو (Kaiko) در گزارشی به تاریخ خرداد ۱۴۰۲ (ژوئن ۲۰۲۳) اعلام کرد اسپرد کوچک نشانهٔ نقدشوندگی بالای بازار است و اسپرد باز از نقدشوندگی ضعیف خبر می‌دهد.

به گفتهٔ همان گزارش کایکو، در زمان نوسان‌های تند قیمتی اسپردها معمولاً بازتر می‌شوند؛ زیرا بازارسازها برای اینکه در یک حرکت تند قیمت گیر نیفتند، فاصلهٔ قیمت خرید و فروش خود را افزایش می‌دهند. آلت‌کوین‌های کوچک و کم‌معامله به دلیل کمبود سفارش در دفترشان، اسپرد بازتری نسبت به بیت‌کوین و تتر دارند و این فاصله در جفت‌های تومانی آن‌ها معمولاً بیشتر است.

ساعت روز هم اثر دارد. بازار جهانی کریپتو ۲۴ ساعته است، اما جفت‌های تومانی نیمه‌شب به وقت تهران معمولاً معامله‌گر کمتری دارند و با خلوت شدن دفتر سفارش، اسپرد ممکن است بازتر شود. مسیر تسویهٔ بانکی هم مهم است. داده‌های گزارش کایکو نشان داد در اسفند ۱۴۰۱ و فروردین ۱۴۰۲ (مارس ۲۰۲۳) هم‌زمان با بحران بانکی آمریکا، نوسان اسپرد جفت‌های دلاری جهش کرد، ولی جفت‌های تتری چنین جهش چشمگیری نشان ندادند. یعنی وقتی مسیر بانکی یک پول مختل شود، بازار آن پول نازک می‌شود. همین منطق در بازار داخلی هم صادق است: در روزهای جمعه و تعطیلات رسمی که چرخهٔ پایا کار نمی‌کند و تسویهٔ تومانی به روز کاری بعد می‌افتد، جابه‌جایی نقدینگی برای بازارسازها دشوارتر می‌شود و اسپرد بازارهای تومانی ممکن است بازتر شود.

اسپرد تنها فاصلهٔ بهترین قیمت خرید و بهترین قیمت فروش را نشان می‌دهد. اگر حجم سفارش شما از حجم موجود در بهترین پله فراتر برود، سیستم معامله سراغ پله‌های بعدی دفتر سفارش می‌رود. فاصلهٔ میان قیمتی که روی صفحه دیدید با میانگین قیمتی که سفارش واقعاً پر شد، اسلیپیج نام دارد. یک مثال فرضی با ارقام گرد: در بخش فروش دفتر سفارش، ۳ واحد با قیمت ۱۰۱، ۴ واحد با قیمت ۱۰۱٫۵ و ۳ واحد با قیمت ۱۰۲ نشسته است. اگر یک سفارش بازار برای خرید ۱۰ واحد ثبت کنید، تمام این سفارش‌ها خورده می‌شوند و میانگین خرید شما ۱۰۱٫۵ واحد خواهد شد؛ نیم واحد گران‌تر از اولین قیمتی که پیش از ثبت دیده بودید.

برای کنترل این موضوع، سفارش محدود راه‌حل مناسبی است. در سفارش محدود شما سقف قیمت خرید یا کف قیمت فروش را خودتان تعیین می‌کنید و سفارش به قیمتی بدتر از آن پر نمی‌شود، هرچند ممکن است معامله کامل انجام نشود یا در صف بماند. این انتخاب نوعی توازن میان قطعیت در اجرا و قطعیت در قیمت است و بخشی از مدیریت ریسک در ترید است. در صرافی‌های غیرمتمرکز مثل پنکیک‌سواپ نیز کاربر درصدی را به‌عنوان تحمل اسلیپیج مشخص می‌کند تا اگر قیمت بیش از آن جابه‌جا شود، تراکنش انجام نشود. معامله‌گران بسیار بزرگ نیز برای اینکه پله‌های دفتر سفارش را یکی‌یکی نخورند، معاملات سنگین خود را خارج از بستر عمومی صرافی و از طریق میزهای OTC با توافق مستقیم طرفین پیش می‌برند.

قیمت تومانی هر رمزارز در عمل از ضرب قیمت تتری آن در نرخ لحظه‌ای تتر ساخته می‌شود. خریداری که بیت‌کوین را مستقیماً با تومان می‌خرد و با تومان می‌فروشد، افزون بر فاصلهٔ میان سفارش‌های خرید و فروش خود بیت‌کوین، معمولاً اثر فاصلهٔ خرید و فروش تتر به تومان را هم می‌پردازد.

بازارسازهایی که در جفت‌های تومانی نقدینگی می‌گذارند، معمولاً موجودی خود را از مسیر تتر تنظیم می‌کنند. وقتی فاصلهٔ خرید و فروش تتر باز شود، بازارسازها این ریسک را با دورتر کردن قیمت‌های پیشنهادی در جفت‌های تومانی منعکس می‌کنند. به همین دلیل، اختلاف قیمت خرید و فروش تتر متغیری نیست که فقط به خریداران تتر محدود بماند؛ این فاصله در پایهٔ قیمت تومانی بقیهٔ رمزارزها هم هست.

سایت‌های نمایشگر قیمت برای هر رمزارز یک رقم نشان می‌دهند که معمولاً به قیمت میانه نزدیک است. مقایسهٔ قیمت خرید صرافی با این رقم مرجع، سبب می‌شود کاربر پلتفرم را بی‌دلیل گران‌تر ببیند، حتی اگر فاصلهٔ بازار کاملاً عادی باشد. بخشی از آنچه کاربران «حباب تتر» یا اختلاف قیمت تتر در صرافی‌ها می‌نامند، حاصل مقایسهٔ نادرست نرخ خرید با قیمت میانه است. شیوهٔ درست این است که قیمت خرید یک صرافی با قیمت خرید صرافی دیگر، و قیمت فروش با قیمت فروش، در همان لحظه و برای حجم معاملاتی یکسان سنجیده شود.

اختلاف واقعی میان پلتفرم‌ها هم وجود دارد و از تفاوت عرضه و تقاضا در بازارهای مختلف می‌آید. معامله‌گرها با آربیتراژ از این اختلاف سود می‌برند، یعنی دارایی را از بازار ارزان‌تر می‌خرند و در بازار گران‌تر می‌فروشند، و همین کار فاصلهٔ بازارها را دوباره کم می‌کند؛ سازوکار کاملش را در مطلب آربیتراژ چیست توضیح داده‌ایم. برای مقایسه، قیمت لحظه‌ای تتر را کنار قیمت خرید و فروشی بگذارید که هنگام سفارش می‌بینید. در صفحهٔ خرید تتر در التکس نیز پیش از نهایی کردن سفارش، مبلغ پرداختی را با قیمت فروش همان لحظه مقایسه کنید تا هزینهٔ واقعی رفت‌وبرگشت را ببینید.